Μια φράση μπορεί να εκφράζει πραγματική αποδοχή, αλλά και να κρύβει θυμό, απογοήτευση ή δυσαρέσκεια. Ένα μήνυμα που μοιάζει ευγενικό, αλλά σου αφήνει μια δυσάρεστη αίσθηση. Ένας άνθρωπος που συμφωνεί να κάνει κάτι και τελικά δεν το κάνει, χωρίς να σου εξηγεί τον λόγο. Ίσως έχεις βρεθεί σε μια τέτοια κατάσταση, όπου αντιλαμβάνεσαι ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά, αλλά δυσκολεύεσαι να καταλάβεις τι ακριβώς συμβαίνει.
Η παθητική επιθετικότητα, γνωστή και ως passive aggressive συμπεριφορά, μπορεί να εμφανιστεί στις προσωπικές σχέσεις, στην οικογένεια, στις φιλίες και στον επαγγελματικό χώρο. Αυτό που την κάνει ιδιαίτερα δύσκολη είναι ότι η δυσαρέσκεια δεν εκφράζεται άμεσα. Αντί να ειπωθεί «με ενόχλησε αυτό που συνέβη», μπορεί να εκφραστεί μέσα από ειρωνεία, σιωπή, αναβλητικότητα ή συμπεριφορές που δημιουργούν απόσταση.
Έτσι, ο άλλος καλείται συχνά να καταλάβει τι συμβαίνει χωρίς να έχει μια ξεκάθαρη εξήγηση. Όταν αυτό επαναλαμβάνεται, η επικοινωνία γίνεται κουραστική, δημιουργούνται παρεξηγήσεις και η εμπιστοσύνη μπορεί σταδιακά να φθαρεί.
Η αναγνώριση της παθητικής επιθετικότητας δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να ερμηνεύουμε κάθε αρνητική αντίδραση ως εχθρική. Σημαίνει ότι μαθαίνουμε να παρατηρούμε συγκεκριμένα μοτίβα συμπεριφοράς, να κατανοούμε τι μπορεί να κρύβεται πίσω από αυτά και να αντιδρούμε με τρόπο που προστατεύει τόσο την επικοινωνία όσο και τα προσωπικά μας όρια.
Passive Aggressive: Τι Σημαίνει
Η παθητική επιθετικότητα είναι ένας έμμεσος τρόπος έκφρασης θυμού, δυσαρέσκειας ή αντίστασης, αντί για την άμεση και ξεκάθαρη επικοινωνία. Μπορεί να εκδηλωθεί μέσα από ειρωνικά σχόλια, καθυστερήσεις, αποφυγή ευθυνών ή συμπεριφορές που υπονομεύουν μια συμφωνία, ενώ το άτομο εξακολουθεί να εμφανίζεται συνεργάσιμο.
Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να συμφωνήσει να αναλάβει μια υποχρέωση, παρότι στην πραγματικότητα δεν επιθυμεί να το κάνει. Αντί να εκφράσει τη διαφωνία του, καθυστερεί επανειλημμένα ή δεν ολοκληρώνει αυτό που έχει αναλάβει. Η δυσαρέσκειά του εκφράζεται μέσα από τις πράξεις του, χωρίς να γίνεται αντικείμενο άμεσης συζήτησης.
Ένα χαρακτηριστικό που μπορεί να δυσκολεύει την επικοινωνία είναι η δυνατότητα άρνησης της αρνητικής πρόθεσης. Αν ο άλλος εκφράσει την ενόχλησή του, μπορεί να ακούσει φράσεις όπως «πλάκα έκανα», «δεν είπα τίποτα» ή «τα παίρνεις όλα προσωπικά». Με αυτόν τον τρόπο, η συζήτηση απομακρύνεται από την αρχική συμπεριφορά και επικεντρώνεται στην αντίδραση εκείνου που ένιωσε ότι πληγώθηκε.
Η επιστημονική βιβλιογραφία έχει εξετάσει την παθητική επιθετικότητα ως ένα σύνολο συμπεριφορών που μπορεί να περιλαμβάνει έμμεση αντίσταση, αναβλητικότητα και δυσκολία στην άμεση διεκδίκηση αναγκών. Ωστόσο, η ερευνητική προσέγγιση του φαινομένου παρουσιάζει περιορισμούς και διαφωνίες σχετικά με τον ακριβή ορισμό του και τη σχέση του με άλλες πτυχές της προσωπικότητας (Hopwood et al., 2009· Huber et al., 2022).
Χρειάζεται, επομένως, να διακρίνουμε την παθητική επιθετικότητα από μια μεμονωμένη δυσάρεστη συμπεριφορά. Μια καθυστερημένη απάντηση, ένα ειρωνικό σχόλιο ή μια διαφωνία δεν αρκούν από μόνα τους για να καταλήξουμε σε ένα τέτοιο συμπέρασμα. Είναι σημαντικό να εξετάζουμε τη συχνότητα, το πλαίσιο και το αν το άτομο είναι πρόθυμο να συζητήσει ανοιχτά όσα το ενοχλούν.
Επιπλέον, η παθητική επιθετικότητα δεν αποτελεί αυτοτελή διάγνωση στο DSM-5 ή στο DSM-5-TR. Η παθητική-επιθετική διαταραχή προσωπικότητας είχε συμπεριληφθεί σε παλαιότερα διαγνωστικά συστήματα και στο παράρτημα του DSM-IV για κατηγορίες που χρειάζονταν περαιτέρω μελέτη, αλλά δεν διατηρήθηκε ως ξεχωριστή διαγνωστική κατηγορία στο DSM-5 (American Psychiatric Association, 1994, 2013· Hopwood et al., 2009).
Αυτό δεν σημαίνει ότι η συμπεριφορά δεν έχει ψυχολογική σημασία. Σημαίνει ότι είναι προτιμότερο να περιγράφουμε το συγκεκριμένο μοτίβο και τις συνέπειές του, αντί να αποδίδουμε αυθαίρετα μια διάγνωση ή μια σταθερή ταυτότητα στον άνθρωπο που το εμφανίζει.
Τα Σημάδια της Παθητικής Επιθετικότητας
Η παθητική επιθετικότητα δεν εκδηλώνεται πάντα με τον ίδιο τρόπο. Μπορεί να είναι διακριτική και να γίνεται αντιληπτή κυρίως μέσα από την επανάληψη συγκεκριμένων συμπεριφορών. Συχνά, αυτό που δημιουργεί δυσφορία δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά η συστηματική απόσταση ανάμεσα σε όσα λέγονται και σε όσα τελικά συμβαίνουν.
Απόκλιση ανάμεσα στα λόγια και στις πράξεις. Ένα άτομο μπορεί να απαντά «κανένα πρόβλημα» όταν του ζητείται κάτι, αλλά στη συνέχεια να καθυστερεί επανειλημμένα ή να μην ολοκληρώνει αυτό που συμφώνησε να κάνει. Αντί να εκφράσει τη διαφωνία του, εμφανίζει μια συμπεριφορά που δυσκολεύει την ολοκλήρωση της συμφωνίας. Βέβαια, οι καθυστερήσεις μπορεί να οφείλονται σε πολλούς λόγους. Η σημασία βρίσκεται στην επανάληψη του μοτίβου και στην απουσία διάθεσης για ξεκάθαρη επικοινωνία.
Αναβλητικότητα και επιλεκτική λήθη. Κάποιος μπορεί να αναβάλλει διαρκώς μια υποχρέωση που δεν επιθυμεί να αναλάβει ή να ξεχνά επανειλημμένα όσα έχουν συμφωνηθεί. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτή η συμπεριφορά μπορεί να λειτουργεί ως έμμεση αντίσταση. Αντί να ειπωθεί «δεν θέλω να το κάνω» ή «δεν συμφωνώ με αυτή την απόφαση», η δυσαρέσκεια εκφράζεται μέσα από την αδράνεια. Είναι, ωστόσο, σημαντικό να μην αποδίδουμε κάθε αναβλητικότητα σε αρνητική πρόθεση, καθώς μπορεί να σχετίζεται με άγχος, υπερφόρτωση ή δυσκολίες οργάνωσης.
Σαρκασμός και κομπλιμέντα με αγκάθι. Η παθητική επιθετικότητα μπορεί να εμφανιστεί μέσα από φράσεις που μοιάζουν με αστεία ή φιλοφρονήσεις, αλλά περιέχουν μια υποτιμητική αιχμή. Για παράδειγμα: «Μπράβο, τελικά κατάφερες να είσαι στην ώρα σου!» ή «Πολύ καλή ιδέα, δεν περίμενα κάτι διαφορετικό από εσένα». Όταν τέτοιες εκφράσεις χρησιμοποιούνται συστηματικά για να μεταφέρουν θυμό ή να μειώσουν τον άλλον, μπορούν να επηρεάσουν την αυτοπεποίθησή του και να δημιουργήσουν ένταση στη σχέση.
Σιωπή και μονολεκτικές απαντήσεις. Ένα άτομο μπορεί να περιορίζεται σε απαντήσεις όπως «καλά», «εντάξει» ή «ό,τι πεις», αποφεύγοντας οποιαδήποτε ουσιαστική συζήτηση. Η σιωπή, από μόνη της, δεν είναι απαραίτητα παθητικά επιθετική. Κάποιος μπορεί να χρειάζεται χρόνο για να ηρεμήσει ή να επεξεργαστεί τα συναισθήματά του. Η διαφορά βρίσκεται στο αν η απομάκρυνση χρησιμοποιείται επανειλημμένα για να προκαλέσει ενοχές, να τιμωρήσει τον άλλον ή να αποφύγει κάθε προσπάθεια επίλυσης μιας διαφωνίας.
Αν θέλεις να κατανοήσεις καλύτερα αυτή τη συμπεριφορά μέσα στις προσωπικές σχέσεις, μπορείς να διαβάσεις και το σχετικό άρθρο της ROE: «Σιωπή ως Τιμωρία: Το Silent Treatment στις Σχέσεις».
Το κοινό στοιχείο αυτών των συμπεριφορών είναι ότι η δυσαρέσκεια δεν γίνεται αντικείμενο άμεσης συζήτησης. Ο άλλος αντιλαμβάνεται ότι κάτι συμβαίνει, αλλά αναγκάζεται συχνά να μαντεύει τι είναι αυτό. Με τον καιρό, η αβεβαιότητα μπορεί να οδηγήσει σε άγχος, αμυντικότητα και δυσκολία εμπιστοσύνης.
Passive Aggressive Συμπεριφορά στη Δουλειά
Στον επαγγελματικό χώρο, η παθητική επιθετικότητα μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολο να αναγνωριστεί, επειδή συχνά κρύβεται πίσω από τυπικές εκφράσεις, επαγγελματικό ύφος ή φαινομενική συμμόρφωση.
Ένα παράδειγμα είναι η φράση «όπως ανέφερα και στο προηγούμενο email», η οποία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να υπογραμμίσει μια προηγούμενη επικοινωνία με τρόπο που αφήνει να εννοηθεί ότι ο παραλήπτης δεν έδωσε την απαραίτητη προσοχή. Ανάλογα με το πλαίσιο, ωστόσο, η ίδια φράση μπορεί να είναι απολύτως ουδέτερη και χρήσιμη για την οργάνωση της εργασίας.
Αντίστοιχα, η κοινοποίηση ενός μηνύματος σε έναν προϊστάμενο μπορεί να είναι απαραίτητη για λόγους διαφάνειας. Όταν, όμως, χρησιμοποιείται επανειλημμένα για να εκθέσει έναν συνάδελφο ή να μεταφέρει έμμεσα μια προσωπική αντιπαράθεση στην ιεραρχία, μπορεί να δημιουργήσει ένα κλίμα δυσπιστίας.
Μια άλλη μορφή είναι η μεταφορά ευθύνης μέσα από εκφράσεις όπως «ακολούθησα ακριβώς τις οδηγίες σας», ιδιαίτερα όταν συνοδεύονται από ειρωνεία ή χρησιμοποιούνται για να υπογραμμίσουν την αποδοκιμασία μιας απόφασης. Παρόμοια, ένας εργαζόμενος μπορεί να συμφωνεί φαινομενικά με μια αλλαγή, αλλά στη συνέχεια να καθυστερεί συστηματικά την εφαρμογή της ή να αποφεύγει να εκτελέσει όσα έχουν συμφωνηθεί.
Η σχετική βιβλιογραφία για την παθητικά επιθετική συμπεριφορά σε ομάδες και οργανισμούς έχει εξετάσει το πώς η φαινομενική συνεργασία μπορεί να συνυπάρχει με έμμεση αντίσταση και να δυσκολεύει τη διαχείριση των αλλαγών στον εργασιακό χώρο (McIlduff & Coghlan, 2000).
Τέτοιες συμπεριφορές μπορούν να επηρεάσουν τη συνεργασία, την παραγωγικότητα και το αίσθημα ασφάλειας μέσα σε μια ομάδα. Όταν οι διαφωνίες δεν εκφράζονται ανοιχτά, οι συνάδελφοι δυσκολεύονται να εντοπίσουν το πραγματικό πρόβλημα και καταλήγουν να διαχειρίζονται τις συνέπειές του.
Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή στις ερμηνείες. Ο γραπτός λόγος δεν μεταφέρει πάντα τον τόνο, τις εκφράσεις του προσώπου ή τις προθέσεις του αποστολέα. Ένα σύντομο μήνυμα μπορεί να οφείλεται σε πίεση χρόνου, ενώ μια αυστηρή διατύπωση μπορεί να είναι αναγκαία για την αποσαφήνιση μιας ευθύνης.
Η πιο λειτουργική προσέγγιση είναι να εστιάζουμε σε συγκεκριμένα περιστατικά, στις συμφωνίες που έχουν γίνει και στις συνέπειες της συμπεριφοράς, αντί να προσπαθούμε να αποδείξουμε τι σκέφτεται ή τι αισθάνεται ο άλλος.
Γιατί Κάποιος Γίνεται Παθητικά Επιθετικός
Δεν υπάρχει μία μοναδική εξήγηση για την παθητική επιθετικότητα. Σε αρκετές περιπτώσεις, συνδέεται με δυσκολίες στην αναγνώριση, την έκφραση και τη διαχείριση των συναισθημάτων. Το άτομο μπορεί να βιώνει θυμό ή απογοήτευση, αλλά να μην έχει αναπτύξει αποτελεσματικούς τρόπους να επικοινωνεί αυτά τα συναισθήματα.
Φόβος σύγκρουσης ή απόρριψης. Κάποιοι άνθρωποι φοβούνται ότι, αν εκφράσουν ανοιχτά τη διαφωνία τους, θα προκαλέσουν ένταση, θα απογοητεύσουν τους άλλους ή θα θέσουν σε κίνδυνο μια σημαντική σχέση. Έτσι, μπορεί να συμφωνούν ενώ διαφωνούν, να καταπιέζουν την ενόχλησή τους και να την εκφράζουν αργότερα έμμεσα. Η συμπεριφορά αυτή μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση, επειδή αποφεύγεται η άμεση αντιπαράθεση, αλλά μακροπρόθεσμα δυσκολεύει την επίλυση του προβλήματος.
Οικογενειακό περιβάλλον στο οποίο ο θυμός δεν επιτρεπόταν. Ένα παιδί που μεγαλώνει σε περιβάλλον όπου η διαφωνία τιμωρείται, ο θυμός αντιμετωπίζεται ως κάτι απαράδεκτο ή η αποδοχή εξαρτάται από το να είναι πάντα υπάκουο, μπορεί να μάθει ότι είναι ασφαλέστερο να κρύβει τις πραγματικές του αντιδράσεις.
Ως ενήλικας, ενδέχεται να δυσκολεύεται να πει «όχι», να θέτει όρια ή να εκφράζει τη δυσαρέσκειά του χωρίς ενοχές. Αντί να αναγνωρίζει και να επικοινωνεί τον θυμό του, μπορεί να τον εκφράζει έμμεσα, μέσα από απομάκρυνση, ειρωνεία ή αντίσταση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι όσοι έχουν μεγαλώσει σε τέτοια περιβάλλοντα θα αναπτύξουν παθητικά επιθετική συμπεριφορά. Η ανάπτυξη των τρόπων επικοινωνίας επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως οι μεταγενέστερες εμπειρίες, οι σχέσεις και οι δεξιότητες που αποκτά κάθε άνθρωπος.
Αίσθηση έλλειψης δύναμης ή φωνής. Η παθητική επιθετικότητα μπορεί να εμφανιστεί όταν κάποιος αισθάνεται ότι δεν έχει πραγματική δυνατότητα να επηρεάσει μια κατάσταση. Αυτό μπορεί να συμβεί σε μια άνιση προσωπική σχέση, σε ένα αυστηρό οικογενειακό περιβάλλον ή σε έναν επαγγελματικό χώρο όπου η ιεραρχία δεν αφήνει περιθώρια για διαφωνία.
Η έρευνα για την ιστορική και κλινική προσέγγιση της παθητικής επιθετικότητας έχει εξετάσει, μεταξύ άλλων, τη σχέση της με την αναποτελεσματική αυτοδιεκδίκηση και τις δυσκολίες στις ιεραρχικές σχέσεις (Hopwood et al., 2009). Ωστόσο, οι συσχετίσεις αυτές δεν αποδεικνύουν ότι υπάρχει μία κοινή αιτία για όλους τους ανθρώπους που εκδηλώνουν τέτοιες συμπεριφορές.
Όταν το άτομο θεωρεί ότι η άμεση αντίρρηση θα έχει αρνητικές συνέπειες, μπορεί να καταφεύγει σε έμμεσους τρόπους αντίστασης. Με αυτόν τον τρόπο προσπαθεί να εκφράσει τη δυσαρέσκειά του, χωρίς να εκτεθεί σε μια σύγκρουση που θεωρεί επικίνδυνη.
Η κατανόηση αυτών των πιθανών αιτιών μπορεί να μας βοηθήσει να αντιμετωπίσουμε το φαινόμενο με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση. Δεν σημαίνει, όμως, ότι χρειάζεται να δικαιολογούμε κάθε συμπεριφορά. Το ότι κάποιος δυσκολεύεται να εκφράσει τον θυμό του δεν σημαίνει ότι οι υπόλοιποι οφείλουν να ανέχονται διαρκώς την ειρωνεία, την υπονόμευση ή την έλλειψη συνέπειας.
Πώς να Αντιμετωπίσεις μια Passive Aggressive Συμπεριφορά
Όταν βρίσκεσαι απέναντι σε μια παθητικά επιθετική συμπεριφορά, είναι εύκολο να παρασυρθείς σε έναν κύκλο αμοιβαίας έντασης. Μπορεί να απαντήσεις με ειρωνεία, να απομακρυνθείς θυμωμένος ή να προσπαθήσεις να αποδείξεις ότι ο άλλος έχει κακή πρόθεση. Ωστόσο, τέτοιες αντιδράσεις συχνά μεταφέρουν τη συζήτηση από το πραγματικό πρόβλημα στην αντιπαράθεση μεταξύ σας.
Ο στόχος δεν είναι να αναγκάσεις τον άλλον να παραδεχτεί ότι συμπεριφέρεται παθητικά επιθετικά. Είναι να κάνεις την επικοινωνία σαφέστερη, να προστατεύσεις τα όριά σου και να αξιολογήσεις αν υπάρχει διάθεση συνεργασίας.
1. Μετέτρεψε το έμμεσο μήνυμα σε άμεση ερώτηση.
Όταν κάποιος απαντά «όπως θέλεις» με εμφανή ενόχληση, μπορείς να αποφύγεις την ερμηνεία των προθέσεών του και να ζητήσεις διευκρίνιση.
Για παράδειγμα: «Θέλω να καταλάβω αν συμφωνείς πραγματικά ή αν υπάρχει κάτι που σε ενοχλεί. Μπορούμε να το συζητήσουμε;».
Αντίστοιχα, όταν κάποιος χρησιμοποιεί σαρκασμό, μπορείς να απαντήσεις ήρεμα: «Δεν είμαι σίγουρος τι εννοείς. Θέλεις να μου εξηγήσεις τι σε ενόχλησε;».
Με αυτόν τον τρόπο, δίνεις στον άλλον την ευκαιρία να εκφραστεί άμεσα, χωρίς να τον κατηγορείς. Παράλληλα, δεν αναλαμβάνεις την ευθύνη να μαντεύεις διαρκώς τι αισθάνεται.
2. Περιέγραψε τη συμπεριφορά, όχι τον χαρακτήρα.
Φράσεις όπως «είσαι παθητικά επιθετικός» ή «πάντα προσπαθείς να με χειριστείς» είναι πιθανό να προκαλέσουν άμυνα και να οδηγήσουν σε νέα αντιπαράθεση. Αντίθετα, η αναφορά σε ένα συγκεκριμένο περιστατικό βοηθά να παραμείνει η συζήτηση ουσιαστική.
Μπορείς να πεις: «Όταν συμφωνούμε ότι θα αναλάβεις κάτι και τελικά δεν γίνεται, δυσκολεύομαι να βασιστώ στη συμφωνία μας. Αν δεν μπορείς ή δεν θέλεις να το κάνεις, θα προτιμούσα να μου το λες εξαρχής».
Η διατύπωση αυτή περιγράφει τι συνέβη, πώς σε επηρεάζει και τι χρειάζεσαι στο εξής. Δεν απαιτεί από τον άλλον να αποδεχτεί μια αρνητική ετικέτα για τον εαυτό του, αλλά του δίνει μια σαφή εικόνα του προβλήματος.
3. Μην απαντάς με το ίδιο νόμισμα.
Η ειρωνεία μπορεί να προκαλέσει την επιθυμία να ανταποδώσεις, ιδιαίτερα όταν αισθάνεσαι ότι ο άλλος προσπαθεί να σε μειώσει. Ωστόσο, η ανταπόδοση συνήθως ενισχύει τον φαύλο κύκλο της έμμεσης επιθετικότητας.
Αντί να απαντήσεις με ένα ακόμη σαρκαστικό σχόλιο, μπορείς να πεις: «Αν υπάρχει κάτι που σε ενοχλεί, προτιμώ να το συζητήσουμε ευθέως. Με την ειρωνεία δεν μπορούμε να καταλάβουμε τι χρειάζεται να αλλάξει».
Η ήρεμη στάση δεν σημαίνει παθητικότητα ή ανοχή. Σημαίνει ότι επιλέγεις να μην αφήσεις τη συμπεριφορά του άλλου να καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο θα αντιδράσεις.
4. Θέσε όρια όταν το μοτίβο επαναλαμβάνεται.
Δεν είναι πάντα εφικτό να λυθεί ένα πρόβλημα μόνο με καλύτερη επικοινωνία. Μπορεί να έχεις προσπαθήσει να συζητήσεις, να έχεις ζητήσει διευκρινίσεις και να έχεις εξηγήσει πώς σε επηρεάζει μια συμπεριφορά, χωρίς να έχει αλλάξει κάτι.
Σε αυτή την περίπτωση, είναι σημαντικό να ορίσεις τι μπορείς και τι δεν μπορείς να αποδεχτείς.
Για παράδειγμα: «Είμαι διαθέσιμος να συζητήσουμε ό,τι σε ενοχλεί, αλλά δεν μπορώ να συνεχίσω μια συζήτηση όταν υπάρχουν προσβολές και ειρωνεία. Μπορούμε να την επαναλάβουμε όταν είμαστε και οι δύο έτοιμοι να μιλήσουμε με σεβασμό».
Στον επαγγελματικό χώρο, τα όρια μπορούν να περιλαμβάνουν σαφείς προθεσμίες, γραπτή επιβεβαίωση συμφωνιών και συγκεκριμένη κατανομή αρμοδιοτήτων. Αν, για παράδειγμα, μια εργασία δεν ολοκληρώνεται επανειλημμένα, είναι προτιμότερο να συζητηθούν οι ευθύνες και τα πρακτικά εμπόδια, αντί να δημιουργούνται υποθέσεις για τις προθέσεις του συναδέλφου.
Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη σημασία των ορίων, μπορείς να διαβάσεις και το άρθρο της ROE «Ψυχολογικά Όρια».
5. Αναγνώρισε πότε η επικοινωνία δεν αρκεί.
Η προσπάθεια για ήρεμη επικοινωνία δεν εγγυάται ότι ο άλλος θα ανταποκριθεί με τον ίδιο τρόπο. Αν η συμπεριφορά συνεχίζεται, αν οι συμφωνίες παραβιάζονται συστηματικά ή αν αισθάνεσαι ότι χρειάζεται διαρκώς να απολογείσαι για την αντίδρασή σου, είναι σημαντικό να αξιολογήσεις συνολικά τη σχέση.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να χρειαστεί να περιορίσεις την επαφή, να επανεξετάσεις τις προσδοκίες σου ή να ζητήσεις υποστήριξη. Στον εργασιακό χώρο, όταν υπάρχουν επαναλαμβανόμενα προβλήματα που επηρεάζουν τη λειτουργία της ομάδας, μπορεί να είναι απαραίτητη η παρέμβαση του αρμόδιου προϊσταμένου ή του τμήματος ανθρώπινου δυναμικού.
Δεν είναι δική σου ευθύνη να αλλάξεις τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνεί ένας άλλος άνθρωπος. Είναι, όμως, σημαντικό να αναγνωρίζεις τι σου προκαλεί αυτή η συμπεριφορά και να αποφασίζεις πώς θέλεις να ανταποκριθείς.
Όταν Αναγνωρίζεις τη Συμπεριφορά στον Εαυτό σου
Η παθητική επιθετικότητα δεν αφορά αποκλειστικά τους άλλους. Μπορεί να αναγνωρίσεις στον εαυτό σου στιγμές κατά τις οποίες είπες «δεν πειράζει», ενώ στην πραγματικότητα είχες θυμώσει, ή συμφώνησες σε κάτι που δεν ήθελες να κάνεις, επειδή φοβήθηκες ότι η άρνησή σου θα προκαλούσε σύγκρουση.
Η αναγνώριση αυτών των συμπεριφορών δεν χρειάζεται να οδηγήσει σε ενοχές ή αυστηρή αυτοκριτική. Μπορεί να αποτελέσει μια ευκαιρία να κατανοήσεις καλύτερα τον εαυτό σου και να αναπτύξεις πιο λειτουργικούς τρόπους επικοινωνίας.
Αρχικά, προσπάθησε να παρατηρήσεις τι συμβαίνει μέσα σου όταν δυσκολεύεσαι να εκφράσεις τη δυσαρέσκειά σου. Μερικές χρήσιμες ερωτήσεις είναι:
- Τι ένιωσα τη στιγμή που συμφώνησα, ενώ στην πραγματικότητα διαφωνούσα;
- Φοβήθηκα ότι ο άλλος θα θυμώσει, θα με απορρίψει ή θα απομακρυνθεί;
- Τι θα ήθελα να είχα πει, αλλά δεν τόλμησα να εκφράσω;
- Με ποιον τρόπο προσπάθησα τελικά να δείξω ότι ενοχλήθηκα;
- Τι θα μπορούσα να κάνω διαφορετικά την επόμενη φορά;
Αυτές οι ερωτήσεις σε βοηθούν να αναγνωρίσεις τη διαφορά ανάμεσα στο συναίσθημα, στην ανάγκη και στη συμπεριφορά σου. Μπορεί να αισθάνεσαι θυμό, αλλά να μην ξέρεις πώς να τον εκφράσεις. Μπορεί να χρειάζεσαι περισσότερο προσωπικό χώρο, αλλά να δυσκολεύεσαι να τον ζητήσεις. Ή μπορεί να θέλεις να πεις «όχι», αλλά να φοβάσαι ότι θα απογοητεύσεις κάποιον που αγαπάς.
Το επόμενο βήμα είναι να εξασκηθείς στην άμεση έκφραση, ξεκινώντας από μικρές καθημερινές καταστάσεις. Αντί να πεις «ό,τι θέλεις», μπορείς να πεις «εγώ θα προτιμούσα κάτι διαφορετικό». Αν δεν θέλεις να αναλάβεις μια υποχρέωση, μπορείς να εξηγήσεις με σαφήνεια ότι δεν έχεις τη δυνατότητα ή τη διάθεση να την αναλάβεις. Αν κάτι σε έχει πληγώσει, μπορείς να περιγράψεις τι συνέβη και πώς ένιωσες, χωρίς να επιτίθεσαι στον άλλον.
Η άμεση επικοινωνία δεν σημαίνει ότι πρέπει να εκφράζεις κάθε σκέψη σου χωρίς φίλτρο. Σημαίνει ότι μαθαίνεις να επικοινωνείς τις ανάγκες και τις διαφωνίες σου με ειλικρίνεια, σεβασμό και σαφήνεια.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για να διερευνήσεις τις δυσκολίες που συνδέονται με την έκφραση του θυμού, τον φόβο της σύγκρουσης και τη διεκδίκηση προσωπικών αναγκών. Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία, μπορείς να αναγνωρίσεις επαναλαμβανόμενα μοτίβα, να κατανοήσεις τις συναισθηματικές σου αντιδράσεις και να εξασκηθείς σε πιο αποτελεσματικούς τρόπους επικοινωνίας.
Η διαχείριση του θυμού δεν απαιτεί την καταπίεσή του. Απαιτεί να αναγνωρίζεις τι αισθάνεσαι, να κατανοείς τι το προκαλεί και να επιλέγεις πώς θα το εκφράσεις. Για το θέμα αυτό, μπορείς να διαβάσεις και το άρθρο της ROE «Πώς να Ελέγξεις τον Θυμό σου Πριν σε Ελέγξει Εκείνος».
Η παθητική επιθετικότητα μπορεί να δυσκολέψει σημαντικά τις προσωπικές και επαγγελματικές σχέσεις, ακριβώς επειδή αφήνει τα πραγματικά συναισθήματα και τις διαφωνίες να εκφράζονται έμμεσα. Αντί να δημιουργεί χώρο για συζήτηση, συχνά ενισχύει την αβεβαιότητα, τις παρεξηγήσεις και την απομάκρυνση.
Πίσω από αυτή τη συμπεριφορά μπορεί να βρίσκονται ο φόβος της σύγκρουσης, η δυσκολία έκφρασης του θυμού ή η αίσθηση ότι οι προσωπικές ανάγκες δεν έχουν χώρο να ακουστούν. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παθητικά επιθετική συμπεριφορά είναι αθώα ή ότι πρέπει να γίνεται αποδεκτή. Σημαίνει ότι μπορούμε να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τους λόγους της, χωρίς να παραβλέπουμε τις συνέπειές της.
Η αλλαγή ξεκινά όταν η έμμεση έκφραση δίνει σταδιακά τη θέση της στην ειλικρινή επικοινωνία. Όταν μαθαίνουμε να λέμε τι μας ενοχλεί, να αναγνωρίζουμε τα συναισθήματά μας και να θέτουμε όρια χωρίς να πληγώνουμε τον άλλον, δημιουργούμε περισσότερες δυνατότητες για ουσιαστική σύνδεση.
Στη roē, προσεγγίζουμε τον άνθρωπο με ενσυναίσθηση, αποδοχή και σεβασμό στη μοναδικότητα της προσωπικής του διαδρομής. Δεν μας ενδιαφέρει να χαρακτηρίσουμε κάποιον ως «δύσκολο» ή «προβληματικό», αλλά να κατανοήσουμε τι βιώνει, ποιες ανάγκες δυσκολεύεται να εκφράσει και πώς μπορεί να αναπτύξει πιο λειτουργικούς τρόπους επικοινωνίας.
Αν αισθάνεσαι ότι αυτά τα μοτίβα επηρεάζουν τις σχέσεις σου ή την καθημερινότητά σου, η ομάδα της roe μπορεί να σε υποστηρίξει στην προσπάθειά σου να κατανοήσεις καλύτερα τον εαυτό σου και να δημιουργήσεις σχέσεις με περισσότερη ειλικρίνεια, ασφάλεια και αμοιβαίο σεβασμό.
Βιβλιογραφία
- American Psychiatric Association. (1994). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4th ed.). American Psychiatric Association. Ιστορική αναφορά στο DSM-IV και στη θέση της παθητικής-επιθετικής διαταραχής στο διαγνωστικό σύστημα.
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). American Psychiatric Association. Για την ταξινόμηση των διαταραχών προσωπικότητας στο DSM-5. Psychiatry Online
- Hopwood, C. J., Morey, L. C., Markowitz, J. C., Pinto, A., Skodol, A. E., Gunderson, J. G., Zanarini, M. C., Shea, M. T., Yen, S., McGlashan, T. H., Ansell, E. B., Grilo, C. M., & Sanislow, C. A. (2009). The construct validity of passive-aggressive personality disorder. Psychiatry, 72(3), 256–267. Πλήρες επιστημονικό άρθρο στο PubMed Central
- Huber, D., et al. (2022). Development and Validation of a Measure of Passive Aggression Traits: The Passive Aggression Scale (PAS). Behavioral Sciences, 12(8), 273. Πλήρες επιστημονικό άρθρο
- McIlduff, E., & Coghlan, D. (2000). Understanding and contending with passive-aggressive behaviour in teams and organizations. Journal of Managerial Psychology, 15(7), 716–736. Επιστημονική δημοσίευση στο Emerald Publishing
