«Μήπως το πρόβλημά μου δεν είναι αρκετά σοβαρό για να πάω σε ψυχολόγο;»
«Κι αν δεν ξέρω τι να πω;»
«Θα πρέπει να μιλάω συνέχεια για την παιδική μου ηλικία;»
«Κι αν ο θεραπευτής μου με κρίνει;»
Για πολλούς ανθρώπους, η απόφαση να ξεκινήσουν ψυχοθεραπεία δεν καθυστερεί επειδή δεν θέλουν βοήθεια. Καθυστερεί επειδή δεν γνωρίζουν τι ακριβώς να περιμένουν. Η εικόνα που έχουν για την ψυχοθεραπεία μπορεί να έχει δημιουργηθεί από ταινίες, σειρές, εμπειρίες άλλων ανθρώπων ή παλιότερες αντιλήψεις για την ψυχική υγεία.
Κάπως έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: κάποιος δυσκολεύεται, σκέφτεται να ζητήσει βοήθεια, φοβάται τι σημαίνει αυτό και τελικά αποφασίζει να περιμένει λίγο ακόμη.
Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ διαφορετική από αρκετούς από τους μύθους που εξακολουθούν να κυκλοφορούν.
Η ψυχοθεραπεία δεν είναι μόνο για ανθρώπους που βρίσκονται σε κρίση. Δεν είναι μια διαδικασία όπου ο θεραπευτής δίνει έτοιμες λύσεις. Δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος αριθμός συνεδριών που «πρέπει» να κάνει κάθε άνθρωπος και, κυρίως, δεν υπάρχει ένας μοναδικός τρόπος με τον οποίο πρέπει να μοιάζει μια θεραπευτική διαδικασία.
Είναι ένας χώρος όπου ο άνθρωπος μπορεί να κατανοήσει καλύτερα όσα βιώνει, να αναγνωρίσει μοτίβα που επαναλαμβάνονται και σταδιακά, να αναζητήσει διαφορετικούς τρόπους να αντιμετωπίζει τον εαυτό του, τους άλλους και τις δυσκολίες που ενδεχομένως βιώνει στην καθημερινότητά του.
Ας δούμε, λοιπόν, μερικούς από τους πιο συνηθισμένους μύθους γύρω από την ψυχοθεραπεία και τι πραγματικά ισχύει.
Ο Μύθος ότι η Ψυχοθεραπεία Είναι Μόνο για «Σοβαρά» Προβλήματα
Ίσως ο πιο συνηθισμένος μύθος είναι ότι στον ψυχολόγο πηγαίνει κάποιος μόνο όταν έχει «πολύ σοβαρό πρόβλημα».
Η αντίληψη αυτή δημιουργεί συχνά ένα παράξενο μέτρο σύγκρισης: «Υπάρχουν άνθρωποι που περνούν πολύ χειρότερα από εμένα, άρα δεν χρειάζομαι βοήθεια».
Όμως η ψυχοθεραπεία δεν λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο.
Δεν χρειάζεται να έχει κάποιος μια σοβαρή ψυχική διαταραχή για να απευθυνθεί σε έναν ειδικό. Το άγχος, οι δυσκολίες στις σχέσεις, η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η δυσκολία στη διαχείριση των συναισθημάτων, ένα πένθος, μια σημαντική αλλαγή στη ζωή ή η ανάγκη για μεγαλύτερη αυτογνωσία μπορούν όλα να αποτελέσουν λόγους για να ξεκινήσει κάποιος ψυχοθεραπεία.
Μερικές φορές, μάλιστα, ο άνθρωπος δεν μπορεί να εντοπίσει ένα συγκεκριμένο «πρόβλημα». Ξέρει απλώς ότι δεν αισθάνεται όπως παλιά. Ότι κουράζεται περισσότερο. Ότι θυμώνει πιο εύκολα. Ότι οι ίδιες σχέσεις καταλήγουν ξανά και ξανά στο ίδιο σημείο. Ή ότι αισθάνεται πως κάτι μέσα του χρειάζεται προσοχή.
Και αυτό αρκεί για να ξεκινήσει μια συζήτηση.
Το να ζητάμε βοήθεια δεν σημαίνει ότι η κατάσταση είναι απαραίτητα σοβαρή. Μπορεί να σημαίνει ότι θέλουμε να μην γίνει σοβαρότερη.
Το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία έχει κάνει πολλούς ανθρώπους να θεωρούν την ψυχοθεραπεία «τελευταία λύση». Στην πραγματικότητα, μπορεί να είναι μια μορφή φροντίδας, όπως αναζητούμε βοήθεια για οποιαδήποτε άλλη πλευρά της υγείας μας.
Πότε Χρειάζεται Κανείς Πραγματικά Ψυχοθεραπεία
Δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο σύμπτωμα ή μια μοναδική στιγμή που να σημαίνει ότι «τώρα πρέπει οπωσδήποτε να ξεκινήσεις ψυχοθεραπεία».
Υπάρχουν, όμως, ορισμένα σημάδια που αξίζει να μας κάνουν να σταματήσουμε και να αναρωτηθούμε αν θα μας βοηθούσε η υποστήριξη ενός ειδικού.
Ίσως αισθανόμαστε ότι ένα συναίσθημα έχει γίνει δυσανάλογα έντονο. Ίσως το άγχος επηρεάζει τον ύπνο, τη δουλειά ή τις σχέσεις μας. Ίσως αποφεύγουμε όλο και περισσότερες καταστάσεις. Ίσως επαναλαμβάνουμε συμπεριφορές που γνωρίζουμε ότι μας δυσκολεύουν, αλλά δεν καταφέρνουμε να τις αλλάξουμε.
Μπορεί ακόμη να παρατηρούμε ότι αντιμετωπίζουμε διαφορετικούς ανθρώπους με τον ίδιο τρόπο ή ότι καταλήγουμε συνεχώς σε παρόμοιες καταστάσεις, παρόλο που υποσχόμαστε στον εαυτό μας ότι «αυτή τη φορά θα είναι διαφορετικά».
Ένα ακόμη σημαντικό σημάδι είναι η διάρκεια. Μια δύσκολη ημέρα είναι μέρος της ζωής. Όταν, όμως, μια δυσκολία επιμένει, επαναλαμβάνεται ή αρχίζει να περιορίζει σημαντικά την καθημερινότητά μας, αξίζει να της δώσουμε χώρο.
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε μέχρι να φτάσουμε στα όριά μας.
Οι φίλοι και η οικογένεια μπορούν να προσφέρουν πολύτιμη υποστήριξη. Η παρουσία ενός ανθρώπου που μας ακούει και μας νοιάζεται μπορεί να είναι εξαιρετικά σημαντική. Η ψυχοθεραπεία, όμως, έχει διαφορετικό ρόλο. Ο θεραπευτής δεν βρίσκεται εκεί μόνο για να μας παρηγορήσει, αλλά για να συνεργαστεί μαζί μας με έναν συγκεκριμένο θεραπευτικό στόχο και μέσα σε ένα επιστημονικά οργανωμένο πλαίσιο.
Μερικές φορές, το πιο σημαντικό βήμα δεν είναι να πούμε «έχω πρόβλημα». Είναι να πούμε:
«Υπάρχει κάτι στη ζωή μου που με δυσκολεύει και θέλω να το καταλάβω καλύτερα».
Πώς Είναι Πραγματικά μια Συνεδρία Ψυχοθεραπείας
Η εικόνα της ψυχοθεραπείας που βλέπουμε συχνά στις ταινίες είναι αρκετά διαφορετική από την πραγματικότητα.
Δεν υπάρχει απαραίτητα ένας καναπές, μια απόλυτη σιωπή και ένας θεραπευτής που απλώς ακούει χωρίς να μιλά.
Μια σύγχρονη συνεδρία μπορεί να περιλαμβάνει συζήτηση, ερωτήσεις, ανατροφοδότηση, επεξεργασία συναισθημάτων, αναγνώριση μοτίβων και, ανάλογα με τη θεραπευτική προσέγγιση, συγκεκριμένες τεχνικές και ασκήσεις.
Ο θεραπευτής δεν έχει ως στόχο να «ανακρίνει» τον άνθρωπο απέναντί του ούτε να βρει ποιος έχει δίκιο και ποιος άδικο.
Και σίγουρα δεν είναι εκεί για να δώσει μια λίστα με οδηγίες για το πώς πρέπει να ζήσει κάποιος τη ζωή του.
Η θεραπευτική διαδικασία είναι περισσότερο μια συνεργασία. Ο θεραπευτής μπορεί να κάνει ερωτήσεις που βοηθούν τον άνθρωπο να δει κάτι που μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν είχε παρατηρήσει. Μπορεί να επισημάνει ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται ή να βοηθήσει στη σύνδεση μιας σκέψης με ένα συναίσθημα και μια συμπεριφορά.
Δεν παίρνει, όμως, τη θέση του ανθρώπου στις αποφάσεις του.
Ένας από τους μεγαλύτερους φόβους πριν από την πρώτη συνεδρία είναι επίσης ο φόβος της κρίσης.
«Κι αν του πω αυτό που σκέφτομαι και θεωρήσει ότι είμαι κακός άνθρωπος;»
Η σκέψη αυτή είναι ιδιαίτερα ανθρώπινη. Όταν μοιραζόμαστε πράγματα που συνήθως κρύβουμε, είναι φυσιολογικό να αισθανόμαστε εκτεθειμένοι.
Η θεραπευτική σχέση, όμως, βασίζεται ακριβώς στη δημιουργία ενός ασφαλούς πλαισίου όπου ο άνθρωπος μπορεί να μιλήσει χωρίς να χρειάζεται να παρουσιάσει μια τέλεια εκδοχή του εαυτού του.
Η Πρώτη Συνεδρία: Τι να Περιμένεις
Η πρώτη συνεδρία δεν χρειάζεται να είναι μια τέλεια αφήγηση της ζωής σου.
Δεν χρειάζεται να ξέρεις τι ακριβώς πρέπει να πεις, από πού πρέπει να ξεκινήσεις ή πώς να περιγράψεις όσα νιώθεις.
Συνήθως, η πρώτη επαφή περιλαμβάνει μια γνωριμία και μια συζήτηση γύρω από τον λόγο για τον οποίο αναζητάς βοήθεια. Μπορεί να συζητηθούν οι δυσκολίες που υπάρχουν αυτή την περίοδο, σημαντικές εμπειρίες από τη ζωή σου, οι σχέσεις σου, η καθημερινότητά σου και οι στόχοι που θα ήθελες να έχεις μέσα από τη θεραπεία.
Δεν είναι απαραίτητο να μιλήσεις για όλα από την πρώτη ημέρα.
Μπορεί να υπάρχει αμηχανία. Μπορεί να συγκινηθείς. Μπορεί να νιώσεις ότι δεν ξέρεις τι να πεις. Όλα αυτά μπορούν να αποτελέσουν μέρος της πρώτης επαφής.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι το κατά πόσο αισθάνεσαι ότι ταιριάζεις με τον συγκεκριμένο θεραπευτή.
Η θεραπευτική προσέγγιση έχει σημασία, αλλά εξίσου σημαντική είναι η θεραπευτική σχέση. Χρειάζεται να υπάρχει ένα αίσθημα ασφάλειας, σεβασμού και συνεργασίας. Να αισθάνεσαι ότι μπορείς σταδιακά να μιλήσεις ανοιχτά και ότι ο άνθρωπος απέναντί σου προσπαθεί να καταλάβει τη δική σου εμπειρία.
Δεν είναι απαραίτητο να αισθανθείς οικειότητα από την πρώτη κιόλας συνεδρία. Η εμπιστοσύνη χτίζεται.
Μύθοι για τη Διάρκεια και το Αποτέλεσμα
Ένας από τους πιο επικίνδυνους μύθους είναι ότι η ψυχοθεραπεία πρέπει να λειτουργήσει αμέσως.
Η αλλαγή, όμως, σπάνια είναι τόσο απλή.
Αν ένας άνθρωπος έχει περάσει χρόνια μαθαίνοντας να αντιμετωπίζει το άγχος με αποφυγή, τις σχέσεις με φόβο ή τον εαυτό του με αυστηρή αυτοκριτική, είναι δύσκολο να αλλάξουν όλα μέσα σε λίγες εβδομάδες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να υπάρξει γρήγορη ανακούφιση. Κάποιες φορές ακόμη και η πρώτη συζήτηση μπορεί να προσφέρει μια διαφορετική οπτική ή μια αίσθηση ότι «επιτέλους κάποιος με καταλαβαίνει».
Η βαθύτερη αλλαγή, όμως, χρειάζεται χρόνο.
Δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος αριθμός συνεδριών που να ταιριάζει σε όλους. Η διάρκεια εξαρτάται από το αίτημα, τους στόχους, τη φύση της δυσκολίας, το ιστορικό του ανθρώπου και την προσέγγιση που ακολουθείται.
Εξίσου σημαντικό είναι να καταλάβουμε ότι η πρόοδος δεν είναι πάντα γραμμική.
Μπορεί κάποιος να αισθανθεί καλύτερα για ένα διάστημα και στη συνέχεια να περάσει μια δύσκολη εβδομάδα. Μπορεί ένα θέμα που θεωρούσε λυμένο να επανεμφανιστεί. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η θεραπεία απέτυχε.
Μερικές φορές η πρόοδος βρίσκεται σε πράγματα που στην αρχή φαίνονται μικρά.
Στο να μπορέσεις να πεις «όχι» χωρίς ενοχές.
Στο να αναγνωρίσεις ότι θυμώνεις πριν ξεσπάσεις.
Στο να μην απαντήσεις αμέσως σε ένα μήνυμα επειδή αισθάνθηκες ότι απορρίφθηκες.
Στο να αναγνωρίσεις μια αρνητική σκέψη χωρίς να την αντιμετωπίσεις ως απόλυτη αλήθεια.
Η αλλαγή δεν είναι πάντα θεαματική. Συχνά είναι μια σειρά από μικρές διαφορετικές επιλογές.
Πότε η Ψυχοθεραπεία Δεν Φαίνεται να Λειτουργεί (Και Γιατί Δεν Σημαίνει Αποτυχία)
Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν δοκιμάσει ψυχοθεραπεία και έφυγαν με την αίσθηση ότι «δεν με βοήθησε».
Αυτό είναι κάτι που αξίζει να πάρουμε σοβαρά, χωρίς όμως να καταλήγουμε αμέσως στο συμπέρασμα ότι η ψυχοθεραπεία δεν λειτουργεί.
Μερικές φορές ο λόγος μπορεί να είναι το timing. Ίσως το άτομο να μην είναι ακόμη έτοιμο να δουλέψει ένα συγκεκριμένο ζήτημα ή να βρίσκεται σε μια περίοδο όπου υπάρχουν άλλες άμεσες ανάγκες που πρέπει πρώτα να αντιμετωπιστούν.
Άλλες φορές μπορεί να υπάρχει αναντιστοιχία ανάμεσα στις προσδοκίες και στη θεραπευτική διαδικασία. Κάποιος μπορεί να περιμένει από τον θεραπευτή να του πει ακριβώς τι πρέπει να κάνει,
ενώ η συγκεκριμένη θεραπεία βασίζεται περισσότερο στη συνεργασία και στην προσωπική επεξεργασία.
Και κάποιες φορές απλώς δεν υπάρχει το κατάλληλο ταίριασμα.
Δεν ταιριάζουν όλοι οι άνθρωποι με όλους τους θεραπευτές. Αυτό είναι φυσιολογικό και δεν σημαίνει ότι κάποιος «απέτυχε» στη θεραπεία.
Αντί να εγκαταλείψει κάποιος αμέσως τη διαδικασία, μπορεί να είναι χρήσιμο να συζητήσει ανοιχτά με τον θεραπευτή του τι αισθάνεται ότι δεν λειτουργεί.
«Νιώθω ότι δεν προχωράμε».
«Δεν είμαι σίγουρος ότι αυτός ο τρόπος δουλειάς με βοηθά».
«Περίμενα κάτι διαφορετικό».
Ακόμη και αυτή η συζήτηση μπορεί να αποτελέσει μέρος της θεραπείας.
Υπάρχει, βέβαια, διαφορά ανάμεσα σε μια δύσκολη θεραπευτική φάση και σε μια θεραπεία που πραγματικά δεν φαίνεται να βοηθά. Η ψυχοθεραπεία μπορεί κάποιες φορές να είναι δύσκολη ακριβώς επειδή αγγίζει ευαίσθητα σημεία. Το ότι κάτι μας δυσκολεύει δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν είναι χρήσιμο.
Αν, όμως, για σημαντικό χρονικό διάστημα δεν υπάρχει αίσθηση ασφάλειας, συνεργασίας, σεβασμού ή θεραπευτικής κατεύθυνσης, τότε αξίζει να επανεξεταστεί η σχέση, η προσέγγιση ή ακόμη και η επιλογή θεραπευτή.
Η αλλαγή θεραπευτή δεν είναι αποτυχία.
Είναι μερικές φορές μέρος της προσπάθειας να βρεθεί το κατάλληλο πλαίσιο.
Η ψυχοθεραπεία έχει αλλάξει σημαντικά σε σχέση με την εικόνα που πολλοί άνθρωποι έχουν ακόμη στο μυαλό τους. Δεν είναι μια διαδικασία που απευθύνεται αποκλειστικά σε ανθρώπους με σοβαρές ψυχικές δυσκολίες, ούτε μια τελευταία λύση όταν όλα τα υπόλοιπα έχουν αποτύχει.
Μπορεί να είναι ένας χώρος για έναν άνθρωπο που δυσκολεύεται με το άγχος. Για κάποιον που δεν μπορεί να διαχειριστεί έναν χωρισμό. Για κάποιον που αισθάνεται ότι επαναλαμβάνει τα ίδια λάθη στις σχέσεις του. Για κάποιον που θέλει να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του. Για κάποιον που απλώς αισθάνεται ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά και θέλει να καταλάβει τι είναι αυτό.
Και ίσως ένας από τους σημαντικότερους μύθους που χρειάζεται να αφήσουμε πίσω είναι ότι πρέπει πρώτα να «καταρρεύσουμε» για να δικαιούμαστε βοήθεια.
Δεν χρειάζεται.
Μπορούμε να ζητήσουμε βοήθεια επειδή δυσκολευόμαστε. Μπορούμε να ζητήσουμε βοήθεια επειδή θέλουμε να αλλάξουμε. Μπορούμε ακόμη και να ζητήσουμε βοήθεια επειδή θέλουμε να καταλάβουμε καλύτερα τον εαυτό μας.
Η ψυχοθεραπεία δεν υπόσχεται μια ζωή χωρίς δυσκολίες. Μπορεί, όμως, να προσφέρει έναν χώρο μέσα στον οποίο οι δυσκολίες μπορούν να κατανοηθούν διαφορετικά και ο άνθρωπος να αποκτήσει περισσότερη επίγνωση, επιλογές και εργαλεία για να τις αντιμετωπίσει.
Στη roē, η ψυχοθεραπεία αντιμετωπίζεται ως μια διαδικασία συνεργασίας όπου υπάρχει άνευ όρων αποδοχή.
Κάθε άνθρωπος έχει τη δική του ιστορία, τις δικές του εμπειρίες, τις δικές του ανάγκες και τον δικό του τρόπο να αντιμετωπίζει όσα συμβαίνουν στη ζωή του. Για αυτό και η θεραπευτική διαδικασία χρειάζεται να δημιουργεί έναν χώρο ασφάλειας, αποδοχής και ειλικρινούς επικοινωνίας.
Ο στόχος δεν είναι να μπει ο άνθρωπος σε ένα «καλούπι», αλλά να κατανοήσει καλύτερα τον εαυτό του, να αναγνωρίσει όσα τον δυσκολεύουν και να αποκτήσει σταδιακά νέους τρόπους να διαχειρίζεται τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις σχέσεις του.
Γιατί η ψυχοθεραπεία δεν χρειάζεται να είναι η τελευταία επιλογή όταν όλα έχουν γίνει δύσκολα.
Μπορεί να είναι απλώς η στιγμή που αποφασίζουμε να σταματήσουμε για λίγο, να ακούσουμε τον εαυτό μας και να δούμε τι πραγματικά χρειαζόμαστε.
Βιβλιογραφία
- American Psychological Association. (2017). What is psychotherapy? American Psychological Association.
- American Psychological Association. (2019). Psychotherapy: Understanding how it works. American Psychological Association.
- Cuijpers, P., Karyotaki, E., Weitz, E., Andersson, G., Hollon, S. D., & van Straten, A. (2014). The effects of psychotherapies for major depression in adults on remission, recovery and improvement: A meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 159, 118–126.
- Lambert, M. J. (2013). The efficacy and effectiveness of psychotherapy. In M. J. Lambert (Ed.), Bergin and Garfield’s Handbook of Psychotherapy and Behavior Change (6th ed., pp. 169–218). Wiley.
- Norcross, J. C., & Lambert, M. J. (2019). Psychotherapy relationships that work III. Psychotherapy, 56(4), 423–430.
- Norcross, J. C., & Wampold, B. E. (2019). Relationships and responsiveness in the psychological treatment of depression. Psychotherapy, 56(4), 425–435.
